Metroloji ve Doğru Ölçmenin Önemi : Sızıntı Dergisi

Metroloji ve Doğru Ölçmenin Önemi
Mehmet AKBAŞ [email protected]

Kelime mânâsı 'ölçme bilimi' olan metroloji, 'meteoroloji', yani hava bilimi ile karıştırılabilmektedir. Metroloji alanında çalışanlar, günlük hayatımız için önem arz eden (uzunluk, ağırlık, zaman, sıcaklık, elektrik akımı, ışık şiddeti ve birim hacimdeki madde miktarı gibi varlıkların bazı özelliklerini ölçmek için icat edilmiş yedi temel birim) metre, kilogram, saniye, kelvin, amper, kandela ve mol ile bunlardan türetilmiş newton, ohm, pascal gibi onlarca birimin ilmî metotlarla en yüksek doğrulukla tespit edilmesi için uğraşırlar. Eşyanın yukarıda saydığımız özelliklerini ölçmede kullanılan birimlerin hassasiyetindeki artış, teknolojinin hızla gelişmesinde önemli katkı sağlamıştır.

Doğru ölçmek, ticarette, ilmî araştırmalarda, sanayide ve standardizasyonda çok önemlidir. Hiç kimse eksik bir ürün satın almak istemez. Manifaturacıdan bir metre diye alınan kumaşın eve gelindiğinde bir metreden kısa çıkması kimi üzmez ki! Kuyumcudan satın alınan bir bileziğin eksik tartılması da, aynı şekilde can sıkıcıdır. Bu tip yanlış-eksik tartmalar moral bozar, maddi zarara yol açar, aynı zamanda hakların gasp edilmesine sebep olur. Peki doktorun herhangi bir tedavi için miligramlar (yani kilogramın milyonda biri) ölçüsünde verdiği ilâcın dozunda yapılabilecek en küçük bir hesaplama hatası, nelere yol açar, hiç düşündük mü? Eksik dozajdaki ilâcın tesirini tam göstermeme ihtimali olduğu gibi, fazla dozajdaki ilâç da, insanı veya herhangi bir canlıyı ölüme kadar götürebilecek neticelere sebep olabilir.

Alış-verişte, üretimde, sağlıkta, kısacası hayatımızın her sahasında ölçmenin doğruluğunun önemi büyüktür. Bir ölçünün doğruluğunun garantisi, ölçme işleminde kullanılan cihazların, doğruluğunun daha yüksek bir standart ile ayarlanması veya bir cihazın kalibrasyonu ile sağlanır.

Bir ürünün istenen ebat, ağırlık, mukavemet veya hızda üretilebilmesi için, üretimin her safhasında ölçmelerin doğru yapılması gerekmektedir. Binlerce parçadan oluşan ve bugün parçaları birçok ülkede üretilen bir otomobilin, kusursuz çalışması için her parçanın tam uyum içinde olması gerekmektedir. Bu tam uyum, ancak her bir parçanın istenen metrolojik özelliklerde üretilmiş olması ile sağlanabilir. 'Üretimde kalite kontrolü' olarak bilinen sistemin en önemli unsurlarından biri, yapılan ölçmelerin güvenilirliğidir. Bu ise, kullanılan cihazın kalibre edilmesi, diğer bir deyişle cihazın göstermesi gereken değerle, gösterdiği değer arasındaki farkın başka bir sistemle belirlenmesi ile sağlanır. Ancak bu sistemleri oluşturan cihazların yaptığı ölçmelerin de güvenilir olması sağlanmalı, dolayısıyla bu cihazların kendileri de uygun hassasiyette hazırlanmalıdır. Bu şekilde kurulan zincir yardımıyla yapılan her ölçme, BIPM (Bureau International de Poids et Mesures-Milletlerarası Ölçü ve Ağırlıklar Bürosu) tarafından ilmî olarak tarif edilmiş yedi temel birime bağlanır. Bu yedi temel birim ve bunlardan üretilmiş diğer birimlerin oluşturduğu sisteme SI (Milletlerarası Standart Birimler Sistemi) adı verilir.

Ölçmenin
önemi, milletlerarası alanda da kendini göstermektedir. Hepimizin bildiği gibi, Avrupa Topluluğu ile imzalanan Gümrük Birliği ve Dünya Ticaret Teşkilatı sorumluluğundaki GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) Antlaşması ile gümrük duvarları kalkmakta, yerine belirli hukukî düzenlemeler ile teknik denetim ve üreticinin belirli bir kaliteyi sağlaması yükümlülükleri gelmektedir. Bununla hedeflenen, ticarete konu olan herhangi bir malın bütün kontrollerinin ve pazarlanacağı ülkenin kurallarına uygunluk işlemlerinin, üretildiği ülkede yapılmasıdır. Ölçmelerin milletlerarası alanda geçerliliğini sağlamak için organize bir metroloji sisteminin varlığına ihtiyaç duyulmaktadır. Organize metroloji sistemi, her ülkenin kendine ait kontrol sisteminden söz edebilmek için gerekli kabul edilen standardizasyon, akreditasyon ve sertifikasyon işlemlerinin güvenilirliğini ve milletlerarası geçerliliğini sağlayan en önemli unsurdur. Metroloji sistemini oluşturmuş bir ülke, serbest ticarette her zaman daha avantajlı bir konumda olacaktır.

Modern çağda yeni anlaşılan metrolojinin önemi, Kur'an-ı Kerim'de de açık ve net olarak bildirilmiştir. (Rahman 8–9, Enâm 152, ve Râ'd 8) Kur'ân-ı Kerim'de sözü edilen 'tartma'yı sadece ağırlığın tartılması olarak anlamamak gerekir. Muhakkak ki uzunluk, hacim, direnç, gerilim, sıcaklık ölçmek vb. hep ‘tartma’ olarak anlaşılmalıdır. Metroloji her ne kadar hassasiyeti yüksek ölçme birimleri ve cihazları geliştirse de, bu birimlerin doğru kullanımı insan tarafından yapılacağından, metrolojide iki önemli parametre vardır. Birincisi, ölçüm birimlerinin ve cihazlarının hassasiyeti; ikincisi ise, bu âletleri kullanan insanların doğruluk ve dürüstlük hassasiyetidir. Rahman sûresinin 8. ve 9. âyetleri müfessirler tarafından şöyle tefsir edilir: 'Evet mizânı koydu ki, tartıda haksızlık etmeyiniz. Şeriat ve kanuna tecavüz edip de haddinizi aşmayınız, tartısız iş yapmayınız, yahut maddî ve mânevî tartıda taşkınlık etmeyiniz, Allahü Tealâ'nın emirlerine, hükümlerine itaat ve hukuka riayet ediniz. İster söz, ister fiil olsun, her hususta tartma işini adaletle yapın, yani hem ayarsız tartı kullanmayın, hem de tartarken insaf ve adaletle dosdoğru tartın. Kendiniz için tartarken bir tarafı, başkası için tartarken de diğer tarafı ağır tutmayınız. Teraziyi kötü niyetli kullanmak suretiyle âhirette mizanınıza kötülük etmeyesiniz diye O Rahman mizanı koydu ve göğe yükseklik verdi.'

Bir terazinin, bir şerit metrenin, bir termometrenin veya bir gerilim ölçme aletinin doğru ölçüm yapmasının garantisi, ancak düzenli kalibrasyon ile mümkün olabilir. İnsanın adaletli ve doğru davranması, Kur’ân ve hadîslerde anlatılan düsturlara riayet etmesi ile daha kolay olur.

İslamiyet'te ölçmenin önemi, sadece adaletli ve doğru tartma konusu ile sınırlı değildir. Ezan vakitlerinin doğru hesaplanması konusunda zaman bilgisinin doğruluğu ve kıblenin bulunmasında açı ölçümlerinin doğruluğu için de metroloji önemlidir.

Modern metroloji gelişmiş ülkelerde yaklaşık 100–130 yıllık bir geçmişe sahiptir. Osmanlı'da, zamanın metroloji birliği mânâsına gelen 'ölçme anlaşması' 1875'te imzalamış olmasına rağmen, o tarihten 1980'lere kadar metrolojiyle ilgili ciddi bir çalışma yapılamamıştır. Bu zaman zarfında gelişmiş ülkelerde metroloji bilimi gelişmiş, bu konu ile ilgili enstitü ve lâboratuvarlar kurulmuştur. Almanya'da 1887'de PTB (Physikalische-Technische Bundesanstalt), İngiltere'de 1900'da NPL (National Pyhsical Laboratory), Amerika'da 1901'de NIST (National Institutes of Standards and Technology) gibi müeseseler kurulmuş ve metroloji bugünkü konuma taşınmıştır.

Türkiye'de 1992 yılında TÜBİTAK bünyesinde UME (Ulusal Metroloji Enstitüsü)'nin kurulmasıyla büyük bir hamle yapılmıştır. UME; ülkemizde yapılan ölçme işlemlerinin doğruluğunu garantilemek, bunların milletlerarası sisteme uyumunu sağlamak, mevcut ve yeni ölçme teknolojileri geliştirerek Türkiye'nin bilim ve teknoloji sahasında gelişmesine katkıda bulunmak, Türk sınaî ürünlerinin kalitesinin artırılması için gerekli millî metroloji sistemini kurmak ve milletlerarası ticarette karşılaşılan teknik engellerin aşılmasında, sanayie yardımcı olmak maksadıyla çalışmaktadır. Şu an akla gelebilecek ebat, ağırlık, titreşim, zaman, ultrasonik, akustik, frekans, sıcaklık, nem, optik, uzunluk, direnç, gerilim ve kapasitans gibi ölçme işlemlerinin hepsi UME'de gerçekleştirilmektedir. Bu ölçme sistemleri, ya teknoloji transferi yoluyla veya bizzat araştırıcıların kendi ilmî çalışmalarıyla kurulmuştur. UME, uzunluk ölçmeleri konusunda dünyanın en iyilerindendir. Yaklaşık 200'ü aşkın çalışanı, kurduğu sistemler, yaptığı her türlü kalibrasyon ve ölçmelerle 52 ülkede tanınmakta olan enstitü, Avrupa ve dünya genelindeki birçok kuruluşa şimdiden üye olmuş ve Avrupa metroloji merkezlerinin teşkil ettiği EUROMET çerçevesinde birçok projede yer almaktadır.

Kuran-ı Kerim'de önemi birçok âyette vurgulanan, günlük hayatın vazgeçilmez bir parçası durumundaki ölçme işlemlerinin gerekliliğini bugün daha derinden hissediyoruz. İnsanlar ve toplumlar arasındaki ticarette yanılmamak ve yanıltmamak için ölçmenin doğruluğunun önemini her gün görüyoruz. Aynı şekilde, diyebiliriz ki; Kur'ân ve Sünnet de, insanın kendisini kalibre edeceği, aldanmamak ve aldatmamak için sıkıca sarılıp takip edeceği çok ince, hassas ve şaşmaz ölçüler vâzediyor ki, bunlar, hem dünya hem de ahiret hayatımız için vazgeçilmezdir.